-ज्ञानकुमार श्रेष्ठ-
नेपालीको चाहना आफ्ना नानीबाबुलाई बोर्डिङ स्कुलमा पढाउन पाए हुन्थ्यो भन्ने हुन्छ । बोर्डिङमा बच्चा पढाउनकै लागी सहर केन्द्रित हुने प्रचलन बढ्दा छ ।
उत्पादन योग्य जमिन बाझिँदै छन् । मानिसहरू बच्चा पढाउन सहर पस्दै छन् । गाउँ खाली हुँदै छन् सहर खचाखच हुँदै छन् । यो स्वाभाविक पनि छ । किनकि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति भनेकै आफ्ना सन्तान हुन् ।
केही विद्यार्थी संगठनहरु भन्छन् निजी बोर्डिङ स्कुल बन्द गरौँ । तर संस्थागत बोर्डिङ बन्द गरेर पनि यो समस्याको समाधान आउँदैन । गुणस्तरीय शिक्षा दिने बोर्डिङ बन्द गर्यो भने हुनेखानेले आफ्ना छोराछोरीलाई विदेश पठाउँछन् । स्वदेशी मुद्रा बाहिर जानेछ । देश आर्थिक संकटमा पर्ने छ ।
यी सबै कुराको समाधान हामीसँगै छ । त्यो भनेको सामुदायिक विद्यालयलाई नै बोर्डिङ सरह गुणस्तरमा वृद्धि गर्नु हो । सामुदायिक विद्यालयबाट गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्नु हो ।
यो कसरी सम्भव छ ? यसलाई सम्भव गर्नका लागि सबैभन्दा पहिला हामीले सामुदायिक विद्यालयलाई आवासीय विद्यालय अर्थात् प्राइभेट बोर्डिङ जस्तै बस्ने सुविधा सहितको बोर्डिङ स्ट्याण्डरको विद्यालय बनाउन जरुरी छ । राज्यले यसमा अध्ययन गरेको छैन । राज्य स्वच्छ बोर्डिङ स्ट्याण्डर स्कुलहरू खोलियो भने धान्न सकिँदैन । यसको समाधान सरल छ । सरल ढङ्गले समस्याको समाधान गर्न सकिन्छ ।
हाम्रो नेपालमा हुम्ला, जुम्ला, मनाङ लगायतका अति विकट र अत्यन्तै थोरै जनसङ्ख्या भएका जिल्लाहरू पनि छन् । ती जिल्ला बाहेक पहाडीm हिमाली जिल्लाहरूमा प्राय अत्यन्त पातलो बस्ती छ ।
नेपालको संविधानले शिक्षालाई मौलिक हकको रूपमा स्थापित गरेको छ । पञ्चायत कालमा विद्यालय कम थिए । जब बहुदल प्राप्त भयो, हाम्रो प्रतिस्पर्धा आफ्नो गाउँमा विद्यालय खोल्नुमा रह्यो । सम्भाव्यता अध्ययन नगरी पहुँचका आधारमा विद्यालय खोलिए । समाजका हरेक टाठाबाठा, राजनीतिक अगुवाको अग्रसरमा विद्यालयहरू खुल्यो ।
आज राज्य ती विद्यालयलाई धान्न नसकेर मर्ज गर्ने योजना बनाइ रहेको छ । दुर्गम पहाडी भेगमा आर्थिक रूपमा विपन्न जनसमुदायको बसोबास रहेको छ । सामाजिक चेतनाको स्तर बढेको छ । जनसङ्ख्या वृद्धि दर घटेको छ । सहरीकरण बढेको छ र शिक्षाको महत्त्व पनि बढेको छ ।
सामुदायिक विद्यालयमा गुणस्तर हुँदैन भन्ने बुझाइका कारणले पनि सामुदायिक विद्यालयमा विद्यार्थी सङ्ख्या घट्दो छ । त्यसैले अब हामीले एक पालिका एक माध्यमिक (९–१२) का विद्यालय सञ्चालन गर्नुपर्दछ । एक वडा एक आधारभूत (६–८) विद्यालय र एक साबिकको वडा एक आधारभूत (१–५) तह विद्यालय र एक टोल एक पूर्वप्राथमिक विद्यालयको नीतिबाट विद्यालय सञ्चालन गर्नुपर्छ । यसो गरियो भने सम्पूर्ण विद्यालयलाई आवासीय गर्न सकिन्छ । सम्पूर्ण विद्यालयमा विषयगत शिक्षक दिन सकिन्छ । गुणस्तरीय सामुदायिक विद्यालयले नेपालमा चलेका निजी बोर्डिङ विद्यालयहरूलाई विस्थापित गर्नेछ । अहिलेकै खर्चले सबै काम गर्न सकिन्छ ।
खाँडादेवी गाउँपालिकामा शैक्षिक वर्ष २०८०/०८१ को लागि शिक्षामा सुधार गर्ने गरी पाँच ओटा नयाँ नीति तथा कार्यक्रमहरू अगाडि सारेका छौँ । जुन अहिले भर्खरै सम्पन्न गाउँ सभाबाट पारित गरिएको छ ।
अब हाम्रो पालिकामा विद्यालयहरू बन्द हुनेछैनन् । भएका सबैभन्दा साना विद्यालयमा कम्तीमा तीन कक्षा पढाई हुनेछ । आधारभूत (६–८) तहमा अनिवार्य रूपमा कम्तीमा चार जना निम्न माध्यमिक तहका विषयगत शिक्षकको व्यवस्था गर्ने नीति लिएका छौँ । स्नातक तह र स्नातकोत्तर तह उत्तीर्ण गरी प्राथमिक तह शिक्षकको रूपमा काम गरिरहनु भएको शिक्षकहरूलाई एक तह बढुवा जस्तै गरेर थप पारिश्रमिक दिने निर्णय गरेका छौँ । कक्षा ६–१० मा अध्ययनरत सम्पूर्ण विद्यार्थीलाई दिवा खाजाको व्यवस्थापन गरी डे–बोडसकाे रूपमा विद्यालय सञ्चालन गर्ने निर्णय गरेका छौँ । प्रधानाध्यापकहरू विद्यालयमा आवासीय रूपमा रहनु पर्ने व्यवस्था गरेका छौँ । कक्षा ५ मात्र पढाई हुने विद्यालयको हकमा पनि सो नियम लागू हुने छ ।
अति सीमान्तकृत समुदाय माझी, थामी लगायतको लागि निःशुल्क आवासीय विद्यालयको व्यवस्था गरेका छौँ । यो नियम लागु भएपछि विद्यार्थी घरमा बस्नु भन्दा विद्यालयमा गएर खेल्न पाउने, सिक्न पाउने, रमाउन पाउने भएकोले बालबालिकाको विद्यालयप्रति आकर्षण बढ्नेछ ।
अति सीमान्तकृत समुदायले आर्थिक रूपमा कमजोर भएकोले हुर्केका नानीबाबुलाई नियमित विद्यालय पठाउनु भन्दा कहिलेकाहीँ श्रममा गएर दुई/चार पैसा आर्जन गरिदियोस् भन्ने चाहाना राख्नु स्वाभाविक हो । त्यसैले ती समुदायका नानीबाबुलाई आवासीय विद्यालयमा राखेपछि अभिभावकले ती कुराको अपेक्षा राख्दैनन् । विद्यार्थीले पढ्न पूरा समय पाउँछन् । केटाकेटीलाई आवासीय विद्यालयमा पठाइएपछि अभिभावकले पनि उनीहरूको रेखदेख गर्ने समय ढुक्कले श्रम गर्न पाउने हुनाले आम्दानीमा समेत वृद्धि गर्न पाउनेछन् । आवासीय विद्यालय भएपछि स्वास्थ्य उपचार देखी खानपान समेतको सम्पूर्ण जिम्मा जिम्मा विद्यालयले लिने भएपछि अति सीमान्तकृत समुदायका बालबालिकाहरूको भविष्य सुनिश्चित हुनेछ र शिक्षामा गुणस्तर आउनेछ ।
शिक्षण पेसालाई पेसा मध्येको उत्कृष्ट पेसा मानिन्छ । धर्मशास्त्रले ज्ञान प्राप्त गरेर त्यसको प्रचार गर्ने कामलाई सबैभन्दा उत्कृष्ट काम मान्दछ । हाम्रो समाजले पनि शिक्षकलाई सबैभन्दा बढी सम्मान गर्ने गर्दछ । त्यस कारणले शिक्षकले आफ्नो जीवनको सेवा अवधि भित्र यसलाई पेसाको रूपमा मात्र नलिई सेवाको भावनाले कर्म गर्नु पर्दछ ।
वास्तु शास्त्रले १० वर्षमा कम्तीमा आवास परिवर्तन गर्नुपर्दछ भन्छ । क्षेत्र परिवर्तन गर्न सकिएन भने घर परिवर्तन गर्नुस्, घर परिवर्तन गर्न सकिएन भने कोठा परिवर्तन गर्नुस्, कोठा परिवर्तन गर्न सक्नुभएन भने कम्तीमा पनि कोठाको सजावटलाई परिवर्तन गर्नुहोस् भन्दछ ।
निजामती सेवामा प्रमुख जिल्ला अधिकारी, प्रहरी प्रमुख, स्थानीय तहका प्रमुख दुई वर्षभन्दा बढी समय एकै स्थानमा रहन पाउनुहुन्न । शिक्षा सेवा ऐनमा व्यवस्था भएअनुसार एउटा विद्यालयमा एकैजनाले ६ वर्षभन्दा बढी प्रधानाध्यापक भएर काम गर्नु हुँदैन ।
अर्थशास्त्रमा उपयोगिता ह्रासको नियम पढ्नु पर्दछ । हरेक वस्तुको उपभोग गर्दा थप इकाइमा उपयोगिता ह्रास हुन्छ । एउटै विद्यालयमा लामो समय अध्यापन गर्दा पक्कै पनि रुचिमा कमी आउन सक्छ । नयाँ ठाउँमा, नयाँ परिवेशमा काम गरियो भने पक्कै पनि मान्छेले त्यो ठाउँको हावापानी र त्यो समाजको चेतना अनुसार आफूलाई अपडेट र अपग्रेड गर्ने काम पनि हुन्छ । जसले स्वयम् शिक्षकको आफ्नो क्षमता र चेतनामा पनि रूपान्तरण हुन्छ ।
त्यसैले शिक्षा सुधारको लागि राम्रो गरिरहेको शिक्षक अर्थात् राम्रो विद्यालयको शिक्षकले पनि सबैभन्दा कमजोर विद्यालयमा गएर त्यस विद्यालयको स्तर उन्नतिको लागि काम गर्न सकोस् । म जान्छु र केही सुधार गर्छु भनेर स्वयंले माग गरोस् ।
जसले गुणस्तर दिन सक्नुभएको छैन, लामो समय सेवामा रहनुहुने शिक्षकले नैतिक रूपमा नै म यो विद्यालयमा रहन्न भन्न सक्नु पर्दछ । होइन भने सेवाबाट बिदा हुन्छु भन्न पनि सक्नुपर्दछ ।
२०४८ सालमा सालमा स्थायी हुनुभएका शिक्षकहरू जसले झण्डै ३० वर्ष स्थायी सेवा समय बिताइ सक्नु भयो । प्राय सबैको नातिनातिना भइसकेको हुनुपर्छ । यसको मतलब हामी केही हदसम्म पाका भयौँ । हाम्रो शरीरले आराम खोज्ने समय भयो । अब हामीलाई अपडेट हुन पनि गाह्रो हुन्छ । घरमै बस्दा पनि १८/२० हजार रुपैँया पेन्सन नै आउँछ । १५/१६ हजारको लागी विद्यालयमा गएर दुःख गर्नुको खासै महत्त्व पनि हुन्न ।
यदि उहाँहरूले स्थान खाली गरिदिनुभयो भने खाली स्थानमा नयाँ अनुहारको छोरा, नाति पुस्ता आउँछ । शिक्षा क्षेत्रमा युगलाई जानेको, बुझेको, पढेलेखेको नयाँ युवाको प्रवेश हुन्छ । त्यसले युग अनुसारको पद्धतिलाई प्रयोग गर्दै युगको मागलाई सम्बोधन गर्न सक्ने जनशक्ति निर्माणको आधार तयार हुन्छ ।
शिक्षा सुधारका लागि खाँडादेवी गाउँपालिकाले जे योजना बनाएको छ, यो सम्पूर्ण योजनाले समग्र शैक्षिक क्षेत्रमा २/३ वर्षमा अमूल परिवर्तन गर्दछ भन्ने विश्वास लिएका छौँ । गत वर्षको कक्षा ८ को उत्तीर्ण नतिजा ४.९७ थियो । यो वर्ष १८.५ पुगेको छ । यसले हामीलाई सन्तुष्ट बनाएको छैन । हामी यसलाई शतप्रतिशत बनाउन चाहन्छौँ । यो वर्ष विद्यालयहरूले कम्तीमा ६० प्रतिशत विद्यार्थीलाई पास गराउनु पर्ने छ । दोस्रो वर्ष सतप्रतिशत पास बनाउने न्यूनतम हाम्रो लक्ष्य रहेको छ । हाम्रो कार्यकाल भित्र शैक्षिक क्षेत्रमा अधिकांश विद्यार्थीको एसईई परीक्षामा जिपिए ३.६ आउने आधार तयार गर्ने हाम्रो लक्ष रहेको छ । यो लक्ष्य प्राप्तिको लागि सम्पूर्ण शिक्षक, विद्यालय व्यवस्थापन समिति, अभिभावक एक ढिक्का भएर उभिन जरुरी छ ।
किताब रटाएर मात्रै विद्यार्थीहरूले राम्रो पर्छन् भने होइन । शैक्षिक वातावरण सँगै खेल क्षेत्रमा समेत राम्रो हुनुपर्दछ । अतिरिक्त क्रियाकलापको क्षेत्रमा राम्रो हुनु पर्दछ । त्यसैले गर्दा मार्सल आर्ट, नृत्य र संगीत लगायतका क्रियाकलापलाई यो वर्षबाट प्राथमिकता दिने नीति लिएका छौँ ।
हाम्रो गाउँपालिकामा एउटा विद्यालय सीटीईभीटीसँग सम्बन्धन प्राप्त छ । एउटा विद्यालयलाई कृषि प्राविधिक धारको अनुमति दिएका छौँ । विज्ञान र प्रविधिले मात्र नपुग्ने आईसीटीको जमाना आइसकेको छ । यसलाई सम्बोधन गर्न सक्ने शैक्षिक वातावरण तयार गर्ने र युगलाई चाहिएको जनशक्ति निर्माण गर्ने हाम्रो लक्ष्य रहको छ ।
हाम्रै गाउँमा गुणस्तरीय शिक्षा दिन सक्यौँ भने बच्चा पढाउने नाममा सहर बस्नु पर्नेछैन । परिवार विभाजित भएर बस्नु पर्ने छैन । विदेश गएर पैसा कमाउनेका श्रीमतीले बच्चा पढाउनको लागि सहर बस्नुपर्ने छैन । पिता पुर्खाले आबादी बनाएर छाडिदिएको जमिन बाँझो बस्ने छैन । सहरको कोठामा दिनभरि त्यतिकै बस्ने बुहारीहरूले गाउँकै जमिनमा नङ्ग्रा खियाउने छन् । छोराहरू कृषि, पशुपालन, साना उद्योग, व्यवसायमा लाग्ने छ ।
जमिनलाई बाँझो हुनबाट जोगाउन पनि शिक्षा सुधारको योजना आवश्यक छ । गाउँ खाली हुनबाट जोगाउन पनि शिक्षामा सुधार गर्नुपर्छ । गाउँका घर थोत्रा भएर जानबाट जोगाउन पनि शिक्षामा नै सुधार गर्नुपर्छ । गाउँमा सूचना, सञ्चार र प्रविधि जोगाइ राख्न पनि शिक्षामा सुधार गर्नुपर्छ । त्यसैले सबै लागौँ, योजना बनाएर लागौँ शिक्षामा सुधार सम्भव छ । सामुदायिक विद्यालयबाट नै गुणस्तरीय शिक्षा दिन सकिन्छ ।
(लेखक खाँडादेवी गाउँपालिका रामेछापको अध्यक्ष हुनुहुन्छ)
