- मनोज कुमार भट्ट
१. परिचय: वैकल्पिक राजनीतिको अवधारणा र पृष्ठभूमि नेपालको समकालीन राजनीतिक परिदृश्यमा वैकल्पिक राजनीति भन्ने अवधारणा पछिल्ला डेढ दशकमा क्रमशः बलियो बन्दै गएको देखिन्छ। यस धारको प्रारम्भिक वैचारिक तथा संगठनात्मक आधार राजनीतिक अभियन्ता उज्ज्वल थापाले२०६९ सालतिर सुरु गरेको विवेकशील दलबाट निर्माण भएको मानिन्छ। स्थापित राजनीतिक दलप्रति बढ्दो असन्तुष्टि,सुशासनप्रतिको जनअपेक्षा तथा नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको खोजीले यस अभियानलाई विशेषगरी युवापुस्तामाझ आकर्षणको विषय बनायो।वैकल्पिक राजनीतिको मूल आधार: परम्परागत दलहरूको शासन शैलीप्रति असन्तुष्टि, पारदर्शिता र सुशासनको माग, र नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको खोजी।
२.संस्थागत विकास: विवेकशील साझा पार्टीको गठन २०७४ सालमा विवेकशील र साझा पार्टीबीच एकता भई विवेकशील साझा पार्टी गठन भएपछि वैकल्पिक राजनीतिको प्रयासले संस्थागत स्वरूप प्राप्त गर्यो। यद्यपि समयक्रममा नेतृत्व, रणनीति र संगठनात्मक दृष्टिकोणमा देखिएका मतभेदका कारण एकता–विभाजनका विभिन्न चरणहरू पनि देखा परे। यस्ता उतार–चढावका बाबजुद वैकल्पिक राजनीतिको मूल मर्म-पारदर्शिता, सुशासन र उत्तरदायी शासन—सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा रहिरह्यो।
२.१ एकताका चुनौतीहरू राजनीतिक एकताको प्रक्रियामा निम्न चुनौतीहरू देखा परे: - नेतृत्वको प्रश्नमा मतभेद -रणनीतिगत दृष्टिकोणमा भिन्नता - संगठनात्मक संरचनाको समन्वय - वैचारिक एकरूपता कायम गर्ने चुनौती
३. राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको उदय र प्रभाव यसै पृष्ठभूमिमा २०७९ सालमा स्थापना भएको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले वैकल्पिक राजनीतिको बहसलाई नयाँ गतिमा अघि बढाउन सफल भयो। स्थापित राजनीतिक दलहरूको कार्यशैलीप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गर्दै परिवर्तनको खोजीमा रहेका मतदाताहरूका लागि यसले नयाँ राजनीतिक विकल्पको सम्भावना प्रस्तुत गर्यो।
३.१ राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका मुख्य एजेन्डा - सुशासन: प्रशासनिक पारदर्शिता र जवाफदेहिता - सेवा–मुखी शासन: जनताको सेवामा केन्द्रित सरकार - प्रशासनिक सुधार: कार्यक्षम र प्रभावकारी प्रशासन - भ्रष्टाचारविरुद्ध अडान: शून्य सहनशीलता नीति यी स्पष्ट अडानका कारण यसले छोटो समयमै उल्लेखनीय जनसमर्थन प्राप्त गर्न सफल भयो।
४. जनआन्दोलन र जनसहभागिता पछिल्लो एक दशकदेखि स्थापित राजनीतिक दलहरूको कार्यशैलीप्रति प्रश्न उठाउँदै वैकल्पिक राजनीतिक धार क्रमशः निर्माण हुँदै आयो। देश तथा विदेशमा रहेका नेपालीहरूलाई विभिन्न अभियान र कार्यक्रममार्फत जोड्ने प्रयास निरन्तर रूपमा अघि बढाइयो।
४.१ प्रमुख जनआन्दोलन र अभियानहरू - नेपाल बन्दको विरोध: आर्थिक गतिविधि ठप्प पार्ने राजनीतिक हड्तालको विरोध -डा. गोविन्द केसीको अनशनप्रतिको ऐक्यबद्धता: चिकित्सा शिक्षा सुधारको समर्थन - भ्रष्टाचारविरुद्धका अभियान: सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोग विरुद्ध
- वैदेशिक रोजगारीमा ठगिएका नेपालीहरूको उद्धार: श्रमिक अधिकारको संरक्षण यी पहलहरूले जनविश्वास निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेले।
५. संगठनात्मक विस्तार र राजनीतिक परिवर्तन यसैबीच वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिहरूले विभिन्न जिल्लाहरूमा संगठन विस्तारलाई तीव्र बनाउँदै लगे। स्थापित दलहरूभित्रको सीमित नेतृत्वको व्यक्तिवादी शैली र निर्णय प्रक्रियाले सिर्जना गरेको असन्तुष्टिका कारण केही इमान्दार नेता तथा कार्यकर्ताहरू पनि नयाँ राजनीतिक शक्तितर्फ आकर्षित हुन थाले। आलोचनाको मुख्य बिन्दु: कतिपय अवस्थामा स्थापित दलहरू निजी कम्पनीको शैलीमा सञ्चालन भइरहेका छन् भन्ने आलोचनाले पनि वैकल्पिक शक्तिहरूलाई जनतामाझ आफूलाई प्रस्तुत गर्ने सहज अवसर प्रदान गर्यो।
५.१ परम्परागत दलहरूका कमजोरीहरू - व्यक्तिवादी नेतृत्व शैली - पारदर्शी निर्णय प्रक्रियाको अभाव - जनताप्रति उत्तरदायित्वको कमी - भ्रष्टाचार र कुशासन
६. दुईतिहाइ सरकार र जेन–जेड आन्दोलन यसबीच स्थिर सरकार गठन गर्ने लक्ष्यसहित नेपाली कांग्रेस र नेकपा एमालेको नेतृत्वमा दुईतिहाइ बहुमतको सरकार गठन भयो। तर शासन सञ्चालनका क्रममा सरकारले सामाजिक सञ्जाल बन्द गर्ने निर्णय गरेपछि त्यसको व्यापक विरोध भयो।
६.१ माईतिघर मण्डला प्रदर्शन उक्त निर्णयको विरोधमा भदौ २३ गते माईतिघर मण्डलामा युवा पुस्ताको नेतृत्वमा प्रदर्शन भयो। प्रारम्भमा शान्तिपूर्ण रूपमा सुरु भएको आन्दोलन क्रमशः तीव्र बन्दै गयो र युवापुस्तामा असन्तुष्टि व्यापक रूपमा व्यक्त हुन थाल्यो। सामाजिक सञ्जाल बन्दको निर्णय सरकारले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामा प्रतिबन्ध लगाउने निर्णय गर्यो, जसले व्यापक आक्रोश निम्त्यायो। जेन–जेड आन्दोलनको विकास युवापुस्ताको नेतृत्वमा विकसित भएको यस आन्दोलनले तत्कालीन दुईतिहाइ सरकारलाई सत्ताच्युत गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
६.२ आन्दोलनको प्रभाव यस आन्दोलनले वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिहरूलाई थप ऊर्जा प्रदान गर्यो र परिवर्तनको आकांक्षा बोकेका नयाँ राजनीतिक शक्तिहरू सत्तातर्फ अग्रसर हुने वातावरण तयार भयो।
७. अन्तरिम सरकार र निर्वाचन प्रक्रिया त्यसपछि सर्वोच्च अदालतकी पूर्व प्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीको नेतृत्वमा अन्तरिम सरकार गठन भयो। उक्त सरकारले जनादेश नवीकरणका लागि फागुन २१ मा प्रतिनिधि सभा निर्वाचन गराउने निर्णय गर्यो।
७.१ राजनीतिक सहभागिताको विस्तार यस क्रममा विभिन्न सामाजिक संस्था, अभियान, व्यवसाय, पत्रकारिता तथा अन्य सार्वजनिक क्षेत्रबाट परिचित व्यक्तिहरू पनि राजनीतितर्फ आकर्षित हुँदै वैकल्पिक राजनीतिक धारमा आबद्ध हुन थाले।
८. वैकल्पिक शक्तिहरूको एकता र निर्वाचन सफलता यस प्रक्रियालाई अझ सुदृढ बनाउने प्रयासस्वरूप २०८२ साल फागुन २१ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचनलाई केन्द्रमा राख्दै काठमाडौँ महानगरपालिकाका मेयर बालेन्द्र शाह(बालेन), राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी तथा विवेकशील साझा लगायत अन्य चर्चित गैर–परम्परागत राजनीतिक शक्तिहरूबीच सहकार्य र एकताको प्रयास अघि बढ्यो।
८.१ सहकार्यको महत्व यस्तो सहकार्यले वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिहरूबीच समन्वय र साझा रणनीतिका सम्भावनालाई अझ स्पष्ट बनायो। परिणामस्वरूप राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिका रूपमा प्रमुख रूपमा देखिन पुग्यो। निर्वाचन परिणाम: निर्वाचनमा प्राप्त पूर्ण बहुमतसँगै करिब एक दशकभन्दा लामो वैकल्पिक राजनीतिक यात्रापछि सत्ता सञ्चालनको जिम्मेवारी मतदाताले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीलाई सुम्पिएको देखिन्छ।
९. सत्ता प्राप्तिपछिका चुनौतीहरू तर अवसरसँगै चुनौतीहरू पनि उत्तिकै गम्भीर छन्। विपक्षमा रहँदा उठाइएका प्रश्नहरू-सरकारले गर्न नसकेका काम, मन्त्रीहरूको कार्यक्षमता, सुशासन र उत्तरदायित्व—अब स्वयं शासन सञ्चालनमार्फत प्रमाणित गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।
९.१ जनअपेक्षाको दबाब कुनै पनि शक्ति सत्तामा पुगेपछि त्यसप्रति जनताको अपेक्षा स्वाभाविक रूपमा उच्च हुने गर्दछ। वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिहरूले निम्न क्षेत्रमा आफ्नो प्रतिबद्धता प्रमाणित गर्नुपर्ने हुन्छ: - पारदर्शी र जवाफदेही शासन - भ्रष्टाचारमुक्त प्रशासन - सेवामुखी सरकारी संयन्त्र - जनताप्रति उत्तरदायी नेतृत्व - वाचा र व्यवहारमा एकरूपता
९.२ सत्ता प्रयोगका जोखिमहरू यदि नेतृत्वले जनविश्वासलाई केन्द्रमा राखेर पारदर्शी र उत्तरदायी शासन सञ्चालन गर्न सकेमा वैकल्पिक राजनीति नेपालमा स्थायी राजनीतिक विकल्पका रूपमा स्थापित हुन सक्छ। तर सत्ता प्रयोगमा अहंकार, घमण्ड र जनताबाट टाढिने प्रवृत्ति देखापरेमा त्यही जनमत असन्तुष्टिको शक्तिशाली स्वरूपमा परिणत हुन सक्छ।
१०. निष्कर्ष: जनविश्वास र राजनीतिक भविष्य इतिहासले देखाएको तथ्य के हो भने कुनै पनि राजनीतिक शक्तिको सबैभन्दा ठूलो आधार जनविश्वास नै हो। परिवर्तनको अपेक्षासहित मतदाताले दिएको विश्वासलाई व्यवहारमा परिणत गर्न सक्नु नै वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिहरूको वास्तविक परीक्षा हो। अन्ततः नेपालको राजनीतिक भविष्य त्यही शक्तिले निर्धारण गर्नेछ, जसले सत्ता प्राप्तिलाई मात्र होइन, सत्ता प्रयोगको शैलीलाई पनि लोकतान्त्रिक उत्तरदायित्व, सुशासन र जनहितसँग जोड्न सक्षम हुन्छ।
