-मनोज कुमार भट्ट
नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन नेपाली राजनीतिक इतिहासको एक महत्वपूर्ण र दीर्घकालीन वैचारिक–संगठनात्मक आन्दोलन हो। यसको विकासक्रम केवल सत्ता प्राप्तिको संघर्ष मात्र नभई सामाजिक न्याय, वर्गीय समानता र राज्य संरचनाको रूपान्तरणसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। समयक्रममा यस आन्दोलनले विभिन्न चरणहरू पार गर्दै ऐतिहासिक उपलब्धिहरू हासिल गरे पनि अहिले यसको दिशा, संगठनात्मक चरित्र र वैचारिक स्पष्टतामाथि गम्भीर प्रश्नहरू उठिरहेका छन्।
ऐतिहासिक आधार र प्रारम्भिक विकास नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको वैचारिक आधार कमरेड पुष्पलाल श्रेष्ठले निर्माण गर्नुभएको हो। उहाँको प्रयासले नेपालमा संगठित रूपमा कम्युनिस्ट विचारधाराको सुरुवात गर्दै राजनीतिक चेतनाको नयाँ अध्याय खोलेको हो। यस आधारमा विस्तार हुँदै गएको आन्दोलन झापा विद्रोह सम्म पुग्यो, जसले युवा क्रान्तिकारी चेतनालाई संगठित संघर्षतर्फ उन्मुख गरायो। यस घटनाले आन्दोलनलाई सैद्धान्तिक सीमाबाट व्यवहारिक राजनीतिक संघर्षतर्फ अघि बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
वैचारिक रूपान्तरण र संगठनात्मक विस्तार संकटपूर्ण राजनीतिक अवस्थाबीच जननेता मदन भण्डारी द्वारा प्रस्तुत जनताको बहुदलीय जनवाद ले कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई नयाँ वैचारिक दिशा प्रदान गर्यो। यसले बहुदलीय प्रतिस्पर्धात्मक राजनीतिक प्रणालीभित्र जनसमर्थनका आधारमा कम्युनिस्ट विचारलाई स्थापित गर्ने मार्ग खोलेको हो। त्यसै क्रममा मनमोहन अधिकारी को नेतृत्वमा जनमुखी शासनको अभ्यास प्रारम्भ भयो, जसले कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई व्यवहारिक शासन प्रणालीसँग जोड्ने प्रयास गर्यो।
राजनीतिक रूपान्तरण र राज्य संरचनामा परिवर्तन पछिल्ला चरणमा पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड लगायतका नेतृत्वहरूले नेपाली जनयुद्ध मार्फत राज्य संरचनामा गहिरो राजनीतिक रूपान्तरण ल्याए। यसको ऐतिहासिक परिणामस्वरूप नेपालमा गणतन्त्र स्थापना सम्भव भयो। राष्ट्रिय स्वाधीनताको सन्दर्भमा केपी शर्मा ओली ले नाकाबन्दीको समयमा देखाएको दृढ राजनीतिक अडानले राष्ट्रियताको प्रश्नलाई थप मजबुत बनाएको मानिन्छ।
वर्तमान अवस्था उपलब्धि र चुनौती इतिहासमा महत्वपूर्ण उपलब्धिहरू भए पनि वर्तमान अवस्थामा कम्युनिस्ट आन्दोलन गम्भीर चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। मुख्य रूपमा निम्न समस्याहरू देखिन्छन् -वैचारिक स्पष्टता र व्यवहारबीच दूरी -संगठनात्मक अनुशासन र उत्तरदायित्वको कमी -नेतृत्वमा आत्मसमीक्षाको अभाव -जनविश्वासमा क्रमिक गिरावट -आन्तरिक गुटगत प्रवृत्ति र व्यक्तिगत स्वार्थको प्रभाव यसका साथै बदलिँदो राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक सन्दर्भ, विशेषगरी पुँजीवादी प्रणालीको प्रभाव र त्यसअनुसार रणनीतिक रूपान्तरण गर्न नसक्नुले आन्दोलनको प्रभावकारिता कमजोर बनाएको देखिन्छ।
अबको दिशास् पुनर्संरचना र रूपान्तरणको आवश्यकता वर्तमान परिस्थितिमा कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई पुनः सशक्त, जनमुखी र विश्वसनीय बनाउन गम्भीर आत्मसमीक्षा आवश्यक देखिन्छ। अबको प्रमुख दिशा निम्न हुनुपर्छस् १. वैचारिक स्पष्टता र पुनःपरिभाषा सिद्धान्तलाई समयअनुसार अद्यावधिक गर्दै व्यवहारसँग जोड्ने। २. संगठनात्मक सुधार पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र आन्तरिक लोकतन्त्रलाई मजबुत बनाउने। ३. नेतृत्व विकास र पुस्तान्तरण अनुभव र नयाँ पुस्ताबीच सन्तुलन कायम गर्दै सक्षम नेतृत्व निर्माण गर्ने। ४. जनसम्बन्ध पुनःस्थापना जनताको दैनिक समस्या समाधानलाई प्राथमिकतामा राख्ने नीति निर्माण गर्ने। ५. आत्मसमीक्षा र शुद्धिकरण अभियान संगठनभित्रका विसङ्गति, विचलन र व्यक्तिगत स्वार्थ प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्दै सुधार अभियान सञ्चालन गर्ने।
निष्कर्ष नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन ऐतिहासिक रूपमा गौरवशाली भए पनि आज यो निर्णायक मोडमा उभिएको छ। विगतका उपलब्धिहरू यसको शक्ति हुन् भने वर्तमान चुनौतीहरू सुधारको अवसर हुन्। यदि वैचारिक स्पष्टता, संगठनात्मक सुधार र नयाँ पुस्ताको सक्रिय सहभागिता सुनिश्चित गर्न सकियो भने, यो आन्दोलन पुनः जनविश्वास प्राप्त गर्दै समाज रूपान्तरणको प्रभावकारी शक्तिका रूपमा स्थापित हुन सक्नेछ।
-मनोज कुमार भट्ट, Master’s in Structural Engineering, China
